ଭବାନୀପାଟଣା (ସତ୍ୟଯୁଗ ମିଡ଼ିଆ ଏକ ନୂଆଁ ଦିଗନ୍ତ ନ୍ୟାୟ ଓ ସତ୍ୟ ପାଇଁ) ଓଡ଼ିଶାର ଆମ କଳାହାଣ୍ଡି ଜିଲ୍ଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ‘ମହାକାନ୍ତର’, ‘ମାଣିକ୍ୟ ପୁରୀ’, ‘କାରୁଣୀମଣ୍ଡଳ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା. ଏହା ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ସଭ୍ୟତା ଓ ପରମ୍ପରାର ଧାରକ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଆଦିବାସୀ ଓ ଦଳିତ ସମୁଦାୟ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଜଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜମି ସହିତ ଅତୁଟ ସଂପର୍କରେ ରହି ଏକ ଅନନ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଗଢ଼ି ତୋଳିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ବିକାଶର ନାମରେ ଏହି ସଂସ୍କୃତିର ଧୀରେ ଧୀରେ ଅବକ୍ଷୟ ହେଉଛି। କଳାହାଣ୍ଡି ଉତ୍ସବ, ଯାହା ୧୯୯୮ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ପ୍ରାରମ୍ଭରେ କଳାହାଣ୍ଡି ର ମୌଳିକ ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ଲୋକ ଲୋଚନ କୁ ଆଣି ଏହାର ସମାଧାନ ପାଇଁ ଆଲୋକପାତ କରିବା ଉତ୍ସବ ର ଅନ୍ୟ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଆଜି ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେତେ ଦୂର ପୂର୍ତ୍ତି ହୋଇପାରୁଛି? . ତେଣୁ ଆସନ୍ତୁ ଏହି ଉତ୍ସବ ଅବସରରେ ଆମେ କଳାହାଣ୍ଡିର ଐତିହାସିକ ପୌରାଣିକ ଲୋକକଥା, ସଂସ୍କୃତିର ସ୍ଖଳନ, ଆଦିବାସୀ-ଦଳିତଙ୍କ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ନେଇ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା କରିବୁ। ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୦୨୬ରେ ଏହି ଉତ୍ସବର ୨୮ତମ ସଂସ୍କରଣ ଜାନୁଆରୀ ୧୪ରୁ ୧୮ ତାରିଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭବାନୀପାଟଣା ଓ ଧର୍ମଗଡ଼ରେ ଆୟୋଜିତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ମୂଳ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ହଜିଯାଇଛି ତାହା ଏବେଏକ ବଡ଼ ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ? । ଐତିହାସିକ ପୌରାଣିକ ଲୋକକଥା ଓ ସଭ୍ୟତାର ପରମ୍ପରା, କଳାହାଣ୍ଡିର ସଭ୍ୟତାର ଜଡ଼ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୯ମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ଯାହାର ପ୍ରମାଣ ଅସୁରଗଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ମିଳିଥିବା ପୁରାତନ ଅବଶେଷରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଲୋକକଥାର ରଙ୍ଗୀନ ପୃଷ୍ଠାରେ ଏହି ଦୁର୍ଗ ‘ଗୋସିଂହ ଦୈତ୍ୟ’ର ବାସସ୍ଥାନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯିଏ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟର ମୌଖିକ ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ – ଯେପରି ‘ମାଧବ ରାଜା କଥା’, ‘ନଙ୍ଗମତି ରାଜଫୁଲିଆ’ ଓ ‘ମରା ଦେଓ ରାଜା କଥା’ – ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଐତିହ୍ୟକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିଛି। କନ୍ଧ ଗାୟକମାନଙ୍କ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗାନ ହେଉଥିବା ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲର ରହସ୍ୟ ଓ ସମୁଦାୟର ସଂଘର୍ଷକୁ ଜୀବନ୍ତ କରି ତୋଳନ୍ତି। ପରମ୍ପରାଗତ ଉତ୍ସବ ଯେମିତି ନୂଆଖାଇ, ଯାହା ନୂଆ ଧାନର ଆନନ୍ଦମୟ ଉତ୍ସବ, ପରିବାର ଓ ସମୁଦାୟର ଏକତାକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକତାର ଝଡ଼ରେ ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ଧୀରେ ଧୀରେ ବିଲୁପ୍ତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି – ଯୁବକମାନେ ସହରର ଆକର୍ଷଣରେ ଗାଁ ଠାରୁ ପଳାୟନ କରୁଛନ୍ତି, ମୌଖିକ ଐତିହ୍ୟର ଧାରା କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି। ଆଧୁନିକ କଳାହାଣ୍ଡିରେ ଆଦିବାସୀ-ଦଳିତଙ୍କ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଦୁଃଖର କାହାଣୀ, କଳାହାଣ୍ଡିର ସବୁଜ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉର୍ବର ଭୂମି ଆଜି ଖଣି କମ୍ପାନୀମାନଙ୍କର ଲୋଭନୀୟ ଆକର୍ଷଣ. ବେଦାନ୍ତର ଲଞ୍ଜିଗଡ଼ ଆଲୁମିନା ରିଫାଇନରୀ ଓ ଉତ୍କଳ ଆଲୁମିନା ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ୍ ଲିମିଟେଡ୍ (ୟୁଏଆଇଏଲ୍) ପରି ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଡ଼ଙ୍ଗରିଆ କନ୍ଧ ଓ ଡଙ୍ଗରିଆ ଦଳିତଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରି କ୍ଷୁଧା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ର ଚକ୍ରରେ ଫସାଇଛି। ଭୀଟାମାଟି ହରାଇ ବାସହୀନ ଓ ଜମିହୀନ ହେଉଥିବା ଏହି ସମୁଦାୟର ଜୀବନ ଆଜି ଅନିଶ୍ଚିତତାର ଛାୟାରେ। ବନ୍ୟଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟର ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ ହେବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିବାର ପ୍ରତିପୋଷଣ ଏକ କଠିନ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ନିୟମଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ବକ୍ସାଇଟ୍ ଖନନର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଏହି ସମୁଦାୟର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସଂଯୋଗକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଛି। ଭାରତରେ ଖଣି କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଯୋଗୁଁ ୩.୧୩ ଲକ୍ଷରୁ ଅଧିକ ଲୋକ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦିବାସୀ। କଳାହାଣ୍ଡିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ହଜାରେ ହଜାରରେ ରହିଛି। ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ ଜଳବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରକଳ୍ପ, ଯାହା ୧୯୯୦ ଦଶକରେ ନିର୍ମିତ, ୫୪୪୮ କଳାହାଣ୍ଡିଆ ପରିବାର (ପ୍ରାୟ ୧୭,୦୦୦ ଲୋକ)କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ୍ ପୁନର୍ବାସ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଜୀବନଧାରାର ବଳିଦାନ ଫଳରେ କଳାହାଣ୍ଡି ଶସ୍ୟଶ୍ୟାମଳା ଓ ସବୁଜମୟ ହୋଇଛି, ସେହି ବିସ୍ଥାପିତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସରକାରୀ ଉଦାସୀନତା କାହିଁକି? ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଖଣି ଖନନ ଯୋଗୁଁ ଭୂସ୍ଖଳନ, ଜଙ୍ଗଲ ନଷ୍ଟ, ମାଟି କ୍ଷୟ ଓ ଜଳ ପ୍ରବାହରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି। ସ୍ଥାନୀୟ ଆଦିବାସୀ ଓ ଚାଷୀମାନେ ଆଶଙ୍କା କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଶିଳ୍ପାୟନ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ର ପ୍ରାକୃତିକ ଝରଣାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଯିବ, ଜଳ ପ୍ରଦୂଷିତ ହେବ ଓ ଚାଷ ଜମିର ଜଳସେଚନ ଅସମ୍ଭବ ହୋଇପଡ଼ିବ। ବଫଲାମାଳି ଖଣିରେ ଏହାର ଉଦାହରଣ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି। ସିଜିମାଳିରେ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଖଣି ପାଇଁ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକେ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି ଯେ ୧୦୦ରୁ ଅଧିକ ଝରଣା ପ୍ରଭାବିତ ହେବ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ ନଦୀର ଉତ୍ସକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରିବ। ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ମାନବାଧିକାର ଆୟୋଗ (ଏନ୍ଏଚ୍ଆର୍ ସି) ଏହି ସମସ୍ୟାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ରାଜ୍ୟ ସରକାରର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତାରେ ତତ୍ପରତାର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଉଛି। ବିସ୍ଥାପିତମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସାଂସ୍କୃତିକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଓ ମାନବ ବିକାଶ ସୂଚକାଙ୍କରେ ନିମ୍ନତାର ଶିକାର ହେଉଛନ୍ତି। ପୁନର୍ବାସ ଓ ଭାଷା ସୁରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା, ପୁନର୍ବାସ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଇନ୍ଦ୍ରାବତୀ ପ୍ରକଳ୍ପରେ ବିସ୍ଥାପିତଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଥିବା ଜମି ଓ ସୁବିଧା ପ୍ରାୟତଃ ମିଳିନାହିଁ। ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକାର ଆଇନ୍ (ଏଫ୍ଆର୍ ଏ) ପରି ଆଇନଗୁଡ଼ିକ ଆଦିବାସୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ୱୟନର ଦୁର୍ବଳତା ଏହାକୁ ବାଧା ଦେଉଛି। କଳାହାଣ୍ଡିରେ କନ୍ଧ ଭାଷା (ପ୍ରାୟ ୪୦୦୦ ବକ୍ତା) ପରି ଆଦିବାସୀ ଭାଷାଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସମୁଦାୟ ଆଧାରିତ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଭାଷାଗୁଡ଼ିକର ଲୋପ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି, ଏପରି ହେଲେ ଆମ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ହରାଇବ। କଳାହାଣ୍ଡିର ଇତିହାସ ଜାଣିବାକୁ ହେଲେ, ଏହି ପୁରାତନ ସଭ୍ୟତାର ମୂଳକୁ ଫେରି ଦେଖିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ସ୍ଥାନୀୟ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଗୁରୁଦାୟିତ୍ଵ । ଆଦିବାସୀ-ଦଳିତଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ଐତିହାସିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଐତିହାସିକ ଭାବେ କଳାହାଣ୍ଡିରେ ଆଦିବାସୀ (୩୧% ଜନସଂଖ୍ୟା) ଓ ଦଳିତ (୧୬%) ସମୁଦାୟ ବଞ୍ଚିତ ରହିଛନ୍ତି। ବିକାଶର ମଡେଲ୍ ଆଦିବାସୀ- ଆଧାରିତ ପ୍ରଗତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ବିସ୍ଥାପନ ଓ ଭୂମି ହରଣ ଏହାକୁ ବାଧା ଦେଉଛି। ଆମ୍ବେଡ଼କରାଇଟ୍ ଆନ୍ଦୋଳନ ଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଏହି ସମୁଦାୟକୁ ସଶକ୍ତ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନିଶ୍ଚିତ – ଯଦି ସରକାର ଓ କମ୍ପାନୀମାନେ ସମ୍ବେଦନଶୀଳ ନହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସଂସ୍କୃତିର ଆହୁରି ସ୍ଖଳନ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। କଳାହାଣ୍ଡି ଉତ୍ସବର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ବାସ୍ତବତା, କଳାହାଣ୍ଡି ଉତ୍ସବ ‘ଘୁମୁରା’ କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ବିକାଶକୁ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ରୌପ୍ୟ ଜୟନ୍ତୀ (୨୦୨୩)ରେ ଇତିହାସ ଉପରେ ସେମିନାର୍ ଓ କବି ସମ୍ମିଳନୀ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଏହା ବିସ୍ଥାପନ ଓ ସଂସ୍କୃତିକ ଭୂସ୍ଖଳନ ପରି ଗମ୍ଭୀର ସମସ୍ୟାକୁ ଉଜାଗର କରିବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଛି। ଆଜି ଏହା କେବଳ ଉତ୍ସବମୟ ହୋଇ ରହିଛି, ଯାହା ଆଦିବାସୀ-ଦଳିତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଅଣଦେଖା କରୁଛି। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସରକାର ଓ କମ୍ପାନୀମାନେ ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ କଳାକାରମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଉତ୍ସବକୁ ଏକ ମନୋରଞ୍ଜନମୟ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ପରିଣତ କରୁଛନ୍ତି, ଯାହା କଳାହାଣ୍ଡିର ଐତିହ୍ୟକୁ କଣ୍ଠରୋଧ କରିବା ସହ ଡ଼ଙ୍ଗରିଆ ଆଦିବାସୀ ଓ ଦଳିତଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅନ୍ୟାୟକୁ ଘଣ୍ଟ ଘୋଡାଇବାର ଏକ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ସରକାର ଓ ସଂଗଠକମାନେ ଏହାକୁ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରି ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯାହା କଳାହାଣ୍ଡିର ସଂସ୍କୃତିକୁ ଉଜ୍ଜୀବିତ କରିବ ଏବଂ ବିସ୍ଥାପିତମାନଙ୍କ କାହାଣୀକୁ ମଧ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚାଇ ପାରିବ ।(ଆଦିବାସୀ ସମୁଦାୟର ମୌଖିକ ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଡକ୍ଟର ମହେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ମିଶ୍ରଙ୍କ ପୁସ୍ତକ “Oral Epics of Kalahandi”ରେ ସଂଗ୍ରହୀତ।)